Hiểu về khẩu độ là một khái niệm cơ bản trong nhiếp ảnh có thể ảnh hưởng sâu sắc đến diện mạo và cảm nhận của bức ảnh của bạn. Khẩu độ không chỉ điều khiển lượng ánh sáng đi vào máy ảnh mà còn ảnh hưởng đến độ sâu trường ảnh, điều này rất quan trọng để tạo ra ấn tượng và hướng sự chú ý của người xem.
Khẩu độ (aperture) là gì?
Một khẩu độ là một khoảng hở tạo bởi các lá khẩu trong ống kính của máy ảnh, để ánh sáng đi vào. Mỗi ống kính có một vòng khẩu để xoay giúp các lá khẩu mở và đóng, giúp điều chỉnh khẩu độ. Bạn có thể điều chỉnh kích thước của khoảng hở này bằng cách xoay vòng khẩu theo các đánh sốtrên lens khác nhau gọi là f-stop (hoặc f-number).
Có hai yếu tố đáng chú ý mà khẩu độ điều khiển là lượng ánh sáng đi qua ống kính (tức là độ sáng – exposure) và độ sâu trường ảnh (depth of field) của bức ảnh sau khi chụp.
Cần lưu ý là khi nói về khẩu độ lớn, tức là nói về độ mở khẩu lớn, số f-number càng nhỏ (VD: f/2). Và ngược lại đối với khẩu độ nhỏ, độ mở khẩu nhỏ, số f-number càng lớn (VD: f/22).
Khẩu độ ảnh hưởng đến phơi sáng thế nào?
Ảnh hưởng đầu tiên khá dễ hiểu: khoảng hở nhỏ sẽ để ít ánh sáng đi qua, dẫn đến hình ảnh tối hơn. Còn khoảng hở lớn sẽ để nhiều ánh sáng đi qua, tạo ra hình ảnh sáng hơn.
Khẩu độ, cùng với tốc độ màn trập và ISO, là một trong ba thành phần của tam giác phơi sáng, thường được dùng để giảng dạy cơ bản về phơi sáng trong nhiếp ảnh.
Đọc thêm về tam giác phơi sáng :link
Mặc dù ba thành phần này đều có thể điều chỉnh giá trị phơi sáng, nhưng mỗi thành phần lại có tác động riêng lên hình ảnh cuối cùng. ISO ảnh hưởng đến độ nhạy sáng/nhiễu hạt, tốc độ màn trập ảnh hưởng đến hiệu ứng mờ hoặc đóng băng chuyển động, trong khi khẩu độ ảnh hưởng đến độ sâu trường ảnh.
Khẩu độ ảnh hưởng đến độ sâu trường ảnh thế nào?
Độ sâu trường ảnh là khoảng cách giữa các đối tượng gần nhất và xa nhất có thể xuất hiện rõ nét trong một bức ảnh. Đồng thời các đối tượng nằm ngoài độ sâu trường ảnh sẽ bị mờ.
Nói một cách đơn giản, độ sâu trường ảnh là cách chúng ta mô tả được bao nhiêu phần của một cảnh có thể làm cho nó trở nên sắc nét. Khẩu độ lớn tạo ra một độ sâu trường ảnh hẹp. và ngược lại, khẩu độ nhỏ tạo ra một độ sâu trường ảnh dài.
Ví dụ, như hình trên, với độ mở khẩu lớn – f/2.8, tạo ra độ sâu trường ảnh (depth of field) hẹp. Đối tượng được lấy nét (in focus) là bông hoa nằm trong độ sâu trường ảnh sẽ rõ nét, đối tượng nằm ngoài (out focus) sẽ bị mờ đi. Với độ mở khẩu vừa – f/5.6, độ sâu trường ảnh (depth of field) dài ra hơn. Lúc này, có thể lấy nét cả bông hoa và con hươu (in focus), cây cối nằm ngoài bị mờ đi (out focus). Với độ mở khẩu nhỏ – f/11, tạo ra độ sâu trường ảnh(depth of field) dài. Lúc này , có thể lấy nét toàn bộ khung cảnh từ gần đến xa là bông hoa đến cây cối.
Độ sâu trường ảnh và khoảng cách lấy nét.
Độ sâu trường ảnh và khoảng cách cũng là hai yếu tố không thể tách rời. Với cùng một khẩu độ, tùy theo khoảng cách đến với chủ thể mà bạn muốn chụp, càng gần thì độ sâu trường ảnh sẽ càng nông, trong khi đó, càng xa, thì độ sâu trường ảnh sẽ càng lớn trong bức ảnh.
Độ sâu trường ảnh và tiêu cự lens.
Cùng một khẩu độ, độ sâu trường ảnh sẽ càng dài khi tiêu cự ngắn hơn, trong khi đó, độ sâu trường ảnh sẽ càng hẹp khi tiêu cự dài hơn. Ví dụ, độ sâu trường ảnh trong một ống kính 50mm sẽ hẹp hơn so với ống kính 35mm.
Nếu bạn dùng ống kính góc rộng (wide angel lens) để chụp toàn cảnh, tất cả các đối tượng đều trông nhỏ hơn, do đó, dễ dàng lấy nét vào mọi thứ. Trong khi ở các tiêu cự dài (telephoto), dùng để tập trung một đối tượng ở xa, lúc này đối tượng lấy nét trở nên lớn hơn.
Liên hệ giữa độ sâu trường ảnh – tiêu cự – khoảng cách lấy nét này là do tỷ lệ phóng đại – magnification, mình sẽ có một bài viết về điều này.
Ứng dụng khẩu độ cho các chủ đề nhiếp ảnh phổ biến.
Nhiếp ảnh phong cảnh ban ngày.
Khi chụp ảnh phong cảnh, thường là ngoài trời ban ngày và khung cảnh đã có rất nhiều ánh sáng. Lúc này, một khẩu độ hẹp sẽ giúp giảm đi lượng ánh sáng vào máy ảnh, giúp cho bức ảnh không bị phơi sáng quá.
Và bạn muốn lấy nét toàn cảnh. Ví dụ như ngọn núi, phong cảnh biển, hoặc một cánh đồng hoa, phong cảnh rộng lớn, điều này yêu cầu một khẩu độ hẹp.
Khẩu độ hẹp sẽ tạo ra độ sâu trường ảnh dài hơn và nhiều phần của bức ảnh của bạn sẽ được lấy nét. Bắt đầu với khẩu độ ước chừng như f/8. Hãy nhớ, bạn có thể làm cho khẩu độ của mình hẹp hơn để có nhiều phần trong ảnh được tập trung hơn, nhưng đồng thời cũng làm giảm đi độ sáng vào máy ảnh. Đây là nơi bạn phải cân nhắc độ sâu trường ảnh với sự sắc nét và ánh sáng bức hình để có được bối cảnh phù hợp.
Nhiếp ảnh chân dung
Đối với nhiếp ảnh các chân dung, hiệu ứng xóa phông rất là phổ biến, và khẩu độ rộng thường được sử dụng. Ống kính có khẩu độ tối đa là f/1.8, f/1.4, hoặc thậm chí f/1.2 thường được gọi là “ống kính chân dung” vì chúng được sử dụng ở các khẩu độ tối đa để có được hiệu ứng xóa phông đẹp. Khi chụp chân dung thì đôi mắt đối tượng rất quan trọng, vì vậy bạn có thể chụp một đối tượng ở một khẩu độ rất rộng để đạt được kết quả đẹp.
Tuy nhiên, với các bức chân dung theo nhóm người, mọi người thường ở các vị trí khác nhau và nhiều khi không nằm trong vùng lấy nét của bạn. Để đạt hiệu quả, bạn nên giảm khẩu độ xuống khoảng f/4 hoặc f/5.6 để không ai trong nhóm bị out nét. Phần background có thể ít bị xóa phông, nhưng tổng thể vẫn đẹp.
Nhiếp ảnh đường phố
Khi nhiếp ảnh đường phố, điều trước tiên là bạn nên để ý bối cảnh là bạn ngày, hay ban đêm. Để đánh giá được ánh sáng xung quanh, qua đó chọn được độ mở khẩu phù hợp.
Nếu chụp ảnh đường phố ban ngày, cách chụp sẽ tương tự như nhiếp ảnh phong cảnh. Nhưng khẩu độ sẽ ở tầm f/5.6 do ánh sáng thành thị không quá cao và khung cảnh không rộng như nhiếp ảnh phong cảnh.
Khi chụp ảnh đường phố ban đêm, sẽ khó hơn do điều kiện thiếu sáng, bạn sẽ cần mở khẩu rộng hơn để thu được nhiều ánh sáng. Bạn có thể sẽ cần tăng lên ISO, điều chỉnh tốc độ màn trập. Đôi khi, một số phụ kiện khi giá chân máy (tripod) hoặc máy ảnh/ống kính chống rung sẽ mạng lại hiệu quả tốt hơn cho môi trường ban đêm.
Tổng kết
Hiểu về khẩu độ là một khía cạnh của nhiếp ảnh mà bạn chỉ có thể làm chủ được nếu bạn thực hành. Chịu khó chụp cùng một cảnh và thay đổi theo từng khẩu độ (các thông số khác giữ nguyên). Cố gắng nhìn nhận hình ảnh trở nên sáng hơn hoặc tối hơn, và cũng cố gắng nhìn nhận tác động của việc thay đổi khẩu độ lên độ sâu trường ảnh.
